پروژه شهر سالم

(تعریف و اهداف)

تعریف شهر سالم:

«شهر سالم » شهري است كه در آن با ايجاد و گسترش پيوسته شرائط فيزيكي و اجتماعي زيست محيطي و استفاده بهينه از منابع و امكانات موجود ، محيطي فراهم شود كه در اثر آن مردم جامعه ضمن حمايت يكديگر و مشاركت گروهي در انجام كليه امور زندگي ، قابليت خود را به حداكثر مي رسانند .

شهر نشيني و سلامت:

جهان بسرعت به شهرنشيني روي آورده است. براساس آخرين آمار منتشره ، در طول پانزده سال آينده ، ۲۰ الي ۳۰ شهر جهان ، جمعيتي بالاي ۲۰ ميليون خواهند داشت . و مهم تر از همه شهرها يا محيط زيست ساخته بشر ، محل زندگي بيشتر جمعيت جهان بحساب خواهد آمد . تا سال ۱۹۹۰ ، حداقل ۶۰۰ ميليون نفر از مردم حاشيه نشين شهرهاي كشورهاي در حال توسعه، در وضعيت نامطلوبي از لحاظ كيفيت زندگي و بهداشت بسر مي برده اند. به موازات محدود شدن منابع و اختيارات دولتها ، مقامات شهري بمثابه نيروهاي قوي تر ظهور كرده اند و جهان بسرعت بسوي عدم تمركز سياسي و اداري گام بر مي دارد .

مشكلات زيست محيطي، از عمده ترين مشكلاتي است كه مديريت خدمات شهري را بدليل رشد بي رويه شهرنشيني به شدت زير فشار قرار داده است مانند : تامين آب آشاميدني ، مسئله مسكن، آلودگيها و مديريت دفع مواد زائد جامد . مشكلات بهداشتي در شهر ها ناشي از رشد و توسعه بدون برنامه ، بدون كنترل و بدون بودجه مناسب است . رشد سريع شهرنشيني بطور فزاينده اي خارج از ظرفيت و توانايي مقامات شهري در فراهم نمودن خدمات اوليه زيست محيطي ، مسكن، اشتغال و ديگر حداقل احتياجات براي يك جامعه سالم است كه بحرانهاي اجتماعي ، اقتصادي ، سياسي و مشكلات بهداشتي از عواقب زيانبار آن است . مردم در شهر ها ـ خصوصاً افراد فقير و افراد تازه وارد به شهر ـ تماس ها و فشارهايي را تجربه مي كنند كه منجر به مشكلات بهداشتي از قبيل اشاعه بيماريهاي مسري ، سوء تغذيه ، بيماريهاي رواني و بيماريهاي تنفسي مزمن ميشود . اين وضع غير بهداشتي شامل فقر ، كمبود غذا و سر پناه ، تراكم جمعيت ، مشاغل كاذب ، سيستم نامناسب دفع مواد زائد ، شرايط شغلي ناامن ، نا كافي بودن خدمات دولتي ، مصرف بي رويه مواد زيان آور و آلودگي محيط زيست مي باشد . تحت اين شرايط ، وجود امكانات رفاهي جمعي چيزي در حد خواب و خحيال است و اقشار كم درآمد در شهرها اغلب تمامي سنگيني مسئوليت فراهم نمودن احتياجات اساسي خود را در امور مربوط به بهداشت ، رفاه و جستجوي كار بر دوش دارند .

همچنين مسامحه در حفاظت از محيط زيست در مديريت و برنامه ريزي شهري ، اثرات شديد منفي در امور بهداشتي و اجتماعي داشته كه موجب محدوديت استفاده از منابع در آينده بدليل بهره برداري نامناسب و يا آسيب رساندن به منابع طبيعي شده و كاهش پويايي و جنب وجوش شهري را بدنبال دارد . مسائل مختلفي در ارتباط با رفتارهاي اجتماعي بر بهداشت نيز تاثير ميگذارد . از قبيل :

• ادغام مهاجرين در شهر يا در خيلي از حالات ناديده انگاشتن ودرحاشيه قرار دادن آنها
• اختلاف درون شهري از نظر طبقه ، مذهب و نژاد .
• تغيير يافتن مفاهيم همسايگي
• مسائل خاصي كه در ارتباط با زنان است از جمله زناني ، كه خارج از خانه كار مي كنند ، ازدياد تعداد زناني كه سرپرستي امور خانه را بعهده دارند ، داشتن روابط زودگذر بويژه براي كارگران مهاجر ، فعاليت زودرس جنسي نوجوانان ، بي بندوباري و كاهش روش هاي سنتي كنترل مواليد .

پروژه شهر سالم:

وجود اطلاعات در باره چگونگي اثر توسعه شهري بر سلامت ، يك ابزار حياتي در كار پروژه « شهر سالم » است . در بيشتر كشورها ، مسئوليت تهيه شاخص هاي بهداشتي و امور اپيدميولوژيك تماماً يا بخشي از آن زير نظر وزارت بهداشت است كه در اين امر دانشگاهها نيز مشاركت فعالي دارند . اين امور شامل موارد زير است :

• مراقبت از وضعيت سلامت در ارتباط با شرايط و شاخص هاي زيست محيطي
• تجزيه و تحليل فعاليتهاي توسعه شهري در بخشهاي مختلف و اثر آن بر وضعيت بهداشت و سلامت
• توسعه سياست هاي بهداشتي و مشاركت در پارامترهاي مربوط به سلامت و ارتقاء بهداشت در مديريت خدمات شهري و برنامه ريزي توسعه .

متاسفانه قابليت كافي براي تامين اين امور اغلب وجود ندارد ، اين چالشي است كه شهر سالم ميتواند براي رفع آن موثر واقع گردد .

مفاهيم اساسي «شهر سالم»

شهر سالم ، يك مقوله سلامت عمومي است كه براساس تفكر پروفسور Mc keown. T بنيان گذاشته شده است . او دريافت كه ـ بر خلاف عقيده عموم ـ مهمترين عامل ارتقاء سطح سلامت در كشور پادشاهي انگليس و ديگر كشورهاي توسعه يافته در قرون ۱۹ و ۲۰ ،صرفاً پيشرفت در امور خدمات بهداشتي درماني و (فن آوري) مربوط به آن نبوده ، بلكه بدليل تغييرات اجتماعي ، زيست محيظي و اقتصادي بشرح زير بوده است :

• محدود شدن تعداد افراد خانواده
• افزايش امكانات كمي و كيفي مواد غذائي
• داشتن محيط فيزيكي سالم تر از هر نظر و نهايتاً
• تبيين روشهاي اصولي پيشگيري و درمان بيماريها

سازمان جهاني بهداشت ، از ابتداي شروع به كار در سال ۱۹۴۶ ، ارتباط تنگاتنگ عوامل جسمي رواني و اجتماعي با يكديگر را در تعيين سلامت افراد مشخص نموده است . در سال ۱۹۷۸ ، سازمان جهاني بهداشت با پيام « سلامت براي همه » در « آلماآتا » براساس ۶ اصل كه متاثر از نظريات Mc keown است ، جنبش نويني را در تبيين بهداشت و سلامت عموم آغاز كرده است . اين اصول عبارتند از :

اصول سلامت برای همه

• کم کردن نابرابریها در بهداشت
• تاکید برپیشگیری از بیمارییها
• همکاری بین بخشی به منظور کاهش عوارض زیست محیطی
• مشارکت مردمی
• تاکید بر مراقبت های اولیه بهداشتی در سیستم ارائه خدمات بهداشتی ودرمانی
• همکاری بین المللی

در سال ۸۶ ـ ۱۹۸۵ ، دفتر اروپائي سازمان جهاني بهداشت برنامه ارتقاء سطح سلامترا تحت عنوان «پروژه شهر سالم» پيشنهاد نمود . غرض از پيشنهاد مزبور ، پيداكردن روش هاي مناسب براي دستيابي به اصول و استراتژيهاي « سلامت براي همه » از درون فعاليت محلي در شهرها بود .شهر سالم ، در يك گردهمائي در شهر « تورنتو » در اكتبر ۱۹۸۴ كه « سلامتي تورنتو در سال ۲۰۰۰ » نام گرفت ، مطرح شد . استراتژي اين پروژه ، فراهم آوردن زمينه هاي مشاركت سازمانهاي دولتي ، خصوصي و داوطلب بمنظور تمركز ارگانها و سازمانهاي ذيربط در بهداشت شهري بمنظور كاستن مشكلات در رابطه با سلامت در ابعاد وسيع بوده است .

ارزش اين پروژه در شهرها با پيشرفت شگفت آور و غيرقابل انتظار در مشاركت صدها شهر بزرگ و كوچك نه تنها در كشورهاي صنعتي ، بلكه بطور فراگير در كشورهاي در حال توسعه به نمايش گذاشته شده است . ليست شهرهاي كشورهاي كم در آمد كه در اين پروژه مشاركت داشته اند در آورده شده است .

پروژه هاي شهرهاي سالم فعال در كشورهاي در حال توسعه:

آفريقا:

- نيجريه : ايبادان

- غنا : اكرا

- سنگال : داكار

- تانزانيا : دارالسلام

- ساحل عاج : آبيجان

- نيجر : دو سو ونيامي

- كامرون : گارواويااوندا

- كنگو : برازاويل

آمريكاي لاتين:

- آراژانتين : پوساداس ، بوئنوس آيرس

- بوليوي : لاپاز

- برزيل : كرويتيبا، ريودوژانيرو ، سائوپولو و چند شهر ديگر

- شيلي : سانتياگو كلمبيا : بوگوتا ، كالي كاستريا : سن خوزه كوبا

- جمهوري دمينكن اكوادر : كيتو پرو : ليما مكزيك نيكاراگوا: ماناگوا

- ونزوئلا مديترانه شرقي پاكستان : لاهور ، بهاولپور ، كراچي ، راولپندي ، كويته وابوت آباد

جمهوري اسلامي ايران :

تهران و تعدادي از شهرها و مراكز استانها {كاشان ، اصفهان ،اردکان،مهریز، يزد ، شيراز ، بندرعباس ، اهواز ، بروجن ، كرمانشاه ، ايلام ، اروميه ، قم و ………….. }

آسياي جنوب شرقي

- بنگلادش : شيتا گانگ و بازار كاكس

- نپال : كاتماندو ولاليتپور

- تايلند : بانكوك

- ژاپن ( بسياري از شهرها )

- استراليا

- نيوزيلند

- ويتنام

- چين

- مالزي ( كوجينگ و …. )

همچنین در مصر : فايوم - امارات متحده عربي: دبي - تونس: تونس- قبرس و كويت

دفتر اروپائي سازمان جهاني بهداشت در يكي از آخرين انتشارات خود بنام « بيست گام براي گسترش پروژه سالم » ، چگونگي اجراي پروژه را دريك كشور توسعه يافته توضيح داده است .

هدف برنامه « شهر سالم » ، بهبود وضعيت بهداشت و محيط زيست ، بوسيله بالابردن آگاهي و جلب همكاري

مردم در مشاركت با ارگانها و سازمانهاي دولتي و موسسات شهري است تا بدينوسيله در ارائه خدمات بهداشتي و زيست محيطي بطور موثرتري اقدام نمايند . گسترش نقش مقامات مسئول محلي در امور مربوط به بهداشت عمومي و تشويق آنان دراجراي سياست« سلامت براي همه »درسطح شهر،هدف اوليه اين پروژه است بعضي فعاليتهاي توسعه شهري ( خانه سازي ، صنعت ، امور زير بنائي و غيره ) در صورت فقدان ضوابط و موازين بهداشتي و زيست محيطي ميتواند سلامت افراد را به مخاطره افكند ولي اين گونه فعاليتها ميتوانند فرصتهاي بهداشتي را نيز ايجاد نمايند . در صورتيكه اقدامات لازم براي حفظ و ارتقاء سلامت ، در روند توسعه مورد توجه قرار گيرد ، ميتوان بهداشت جامعه را بهبود بخشيد . براي مثال در توسعه صنعتي ، رعايت مسائل ايمني در مراكز اشتغال ، آموزش پرسنل و كنترل آلودگي مي بايست در يك مسير صحيح قرار گرفته و يا در گسترش خانه سازي ، خدمات اساسي زيست محيطي و مراقبت هاي اوليه بهداشتي با مشاركت مردم به مورد اجرا گذاشته شود .پروژه شهر سالم ممكن است با يك پروژه تنها ودر يك شهر مشخص اجرا گردد ، يا اينكه احتمال دارد در ارتباط با مجموعه مسائل بهداشتي ، بخشي از تلاش براي توسعه وسيع تر مشتمل بر امور زيربنائي ، امور مالي شهري و توسعه صنعتي را در برگيرد . مشكلات كليدي توسعه كه بوسيله پروژه شهر سالم به آنها توجه شده است عبارتند از :

• بهداشت نامناسب در مناطق مسكوني شهري ، خصوصاً براي اقشار كم درآمدي كه در مناطق پر جمعيت سكونت دارند .
• كمبود خدمات اساسي ، مناطق فقير نشين و آلودگي زيست محيطي
• ناتواني تعداد زيادي از مقامات محلي در انجام وظيفه در زمينه بهداشت عمومي و محيط زيست

پروژه شهر سالم تشخيص داده است عليرغم هوشياري و ابتكارات افراد فقير در فراهم نمودن و خود آمادگي و اعمال راهبرد بقاء براي رفع احتياجات اوليه ، اصطلاح « خودت آنرا انجام بده » محدوديتهايي را بطور جدي براي آنها ايجاد مينمايد . خصوصاً در حوالي شهرها كه ازدحام جمعيت موجب خوهد شد كه مردم در معرض انواع آلودگيها قرارگيرند و اين مسئله خطرات شيوع امراض همه گير را بوجد خواهد آورد . با عنوان كردن اين نوع مشكلات شهري ،پروژه شهر سالم ، در جستجوي اين نيست كه مديريت سازمانهاي ذيربط را زير سئوال ببرد . بلكه ، اهميت ابعاد سلامت را بوسيله توجيه بار مسئوليت امور بهداشتي ( نظير مشكلاتي كه در ارتباط با مرگ ، نلاتواني و غيره بوجود ميآيد ) به آنها تاكيد ميكند تا بدين وسيله مسلائل بهداشتي ، قابل فهم و مرتبطبا كار سازمانهاي محلي دولتي و غير دولتي باشد . پروژه شهر سالم ، مسئولين بهداشت شهر و يا مقامات مسئول محلي دولتي را در به انجام رسانيدن دو پديده زير حمايت ميكند :

اطلاعات و تجزيه و تحليل : پايش اثرات امور بهداشت كه شامل سنجش وضعيت سلامت و بررسي عوامل مختلف زيست محيطي كه در ايجاد مشكلات بهداشتي سهيم هستند ومتعاقب آن تجزيه و تحليل ضرورتهاي بهداشتي و فرصت هاي بدست آمده در بخشهاي مختلف توسعه كه براي سلامت از اهميت برخوردار ميباشند .

سياست گذاري واقدامات حمايتي : برنامه هاي ويژه بهداشتي براي هر بخش تنظيم شده اند از جمله: براي آب، بهسازي ، آموزش صنعت ، نيروي كار (براي مثال ، بهداشت محيط كار ) و غيره كه بوسيله سياست گذاران و سازمانها و ارگانها ذيربط مورد حمايت قرار ميگيرند . در روند مشاوره با اعضاي جامعه ، سازمانها و گروهها ، براي حصول يك ديدگاه مشترك « درباره جهت گيري توسعه آينده شهر و نيز تجزيه و تحليل ، نقاط قوت و ضعف گذشته ، تلاش ميشود . شايد بتوان يك « كارگاه آموزش ويژه » براي اين منظور تشكيل داد كه با اين سئوال آغاز شود :

چرا اين شهر جاي خوبي براي زندگي كردن است ؟ در همه نقاط جهان ، يك احساس رضايت از ميراثهاي فرهنگي و پرورش حس تعلق به يك مكان وجود دارد كه بعنوان ويژگيهاي بي نظير و تاريخي هر شهري به آن ارج نهاده و يقيناً از عناصر مهم بسيج مردم در بهبود اوضاع و احوال زندگي آنها و مطرح نمودن سلامت و توجه به مسائل زيست محيطي محسوب ميشود .

نقش سازمان جهاني بهداشت

« شهر سالم » ضرورتاً يك برنامه آماده سازي است كه هدف آن ارتقاء سطح سلامت ، توسعه و كارآئي فعاليتهاي سازمانهاي شهري و حركت هاي مردمي است . گروه كارشناسان سازمان جهاني بهداشت درگير در اجراي اين پروژه ، شامل متخصصين سازمان در مقر اصلي آن و ۶ دفتر منطقه اي كه از حمايت فني يك بخش گسترده اين سازمان برخوردار ميباشد . در بيشتر كشورها ، دفاتر سازمان جهاني بهداشت بطور فراگير در پروژه شهر سالم مشاركت دارند . دفتر اروپائي سازمان ، تسهيلات لازم جهت تماس بين پروژه هاي سازمان ياقته شهرهاي سالم در اروپا و شهرهاي ساير كشورها را فراهم كرده است . دفاتر منطقه اي از بسط و گسترش و همكاري شبكه شهرهاي سالم در هر منطقه و نيز پشتيباني از بسياري از فعاليتها ، حمايت ميكنند . مركز همكاري سازمان براي شهرهاي سالم در داشنگاه اينديانا ، آمريكا يك شبكه اطلاعاتي با نام و نشاني ۸۵۰ هماهنگ كننده شهر سالم ، جهت تبادل اطلاعات ، خبرنامه ها و ديگر مطالب در ارتباط با امور شهرهاي سالم را نگهداري مينمايد . مراكز هماهنگي براي شهرهاي سالم در كشورهاي مختلف به تحقيق و فراهم كردن حمايت فني را در اين راستا مشغولند . { در جمهوري اسلامي ايران ، شوراي هماهنگي پروژه شهرهاي سالم كشور اين مهم را عهده دار است } . سازمان جهاني بهداشت تنها موسسه فعال سازمان ملل در توسعه شهري نيست . بسياري از موسسات سازمان ملل عميقاً در كوششهايي براي بالا بردن توانائي مديريت خدمات شهري جهت اداره امور زيست محيطي شهري و ارتقاء وضعيت زندگي ، فعاليت دارند